Het is precies 10 jaar geleden dat president Recep Tayyip Erdogan in Turkije bijna van de macht werd verdreven. Bijna, want de poging tot staatsgreep van 15 en 16 juli 2016 mislukte. De Turkse president overleefde, greep hard in en trok de macht nog meer naar zich toe. Geen enkele van de 4 staatsgrepen en geen enkele poging daartoe in 100 jaar Turkije heeft het land zodanig veranderd en hertekend als de mislukte staatsgreep van juli 2016.
Het begon rond 22 uur, op vrijdag 15 juli 2016. Wat die nacht zou gebeuren, was ongezien. Een deel van het Turkse leger probeerde de macht over te nemen met een gecoördineerde actie in verschillende steden, met voorop Istanbul en de hoofdstad Ankara.
Militaire eenheden kwamen naar buiten en blokkeerden belangrijke transportroutes en strategische bruggen, zoals de Bosporusbrug in Istanbul, die Azië met Europa verbindt.
Turkse gevechtsvliegtuigen bombardeerden het parlement in Ankara. Daar was net een spoedzitting gestart over de couppoging. De parlementsleden moesten dekking zoeken in de kelder. Het hoofd van de Generale Staf werd ontvoerd door zijn eigen beveiliging. (…)
Het waren burgers en militairen die wel trouw waren aan de president, die de staatsgreep verhinderd hebben. Die nacht zou aan 265 mensen het leven kosten. Er vielen ook meer dan 2.000 gewonden. Tien jaar later is het littekenweefsel nog lang niet weg.
Fethullah Gülen als verantwoordelijke aangeduid
Volgens president Erdogan en zijn regering was de poging tot staatsgreep opgezet door Fethullah Gülen en diens beweging Hizmet, Turks voor ‘Dienst’. Gülen was een geestelijke leider en zijn organisatie heeft verenigingen, mediaorganisaties, scholen en universiteiten over de hele wereld, ook in België. Lange tijd was Gülen een medestander van Erdogan. Zeker tijdens diens eerste 10 jaar aan de macht. Aanhangers van Gülen veroverden invloedrijke posten in belangrijke overheidsdiensten.
Wat ze gemeen hadden, was de wens om de islam een plek te geven in de organisatie van de staat. Maar Erdogan begon Gülen hoe langer hoe meer als een bedreiging te zien. Het kwam tot een breuk.
Hizmet werd op de lijst gezet van terroristische organisaties en Gülen koos er zelf voor – in 1999 – om in ballingschap te gaan in de VS. Tot aan zijn dood in 2024 heeft Gülen ontkend dat hij iets te maken had met de gebeurtenissen van 2016.
Zuiveringen in staat & onderwijs
De noodtoestand die na de couppoging werd uitgeroepen, zou 2 jaar lang van kracht blijven. Het staatsapparaat werd via presidentiële decreten stevig herschikt. Bijna 400.000 mensen werden onderzocht wegens vermeende banden met de Gülenbeweging.
Meer dan 127.000 ambtenaren verloren hun job. Tienduizenden militairen, politiemensen, rechters, aanklagers, academici en journalisten werden gearresteerd, geschorst of ontslagen. Zowat 11.000 mensen zitten nog altijd in de gevangenis. Ofwel omdat ze hun straf nog uitzitten of omdat ze wachten op een beroepsprocedure. Velen kunnen nooit meer een (degelijke) job vinden. Velen kunnen ook het land niet verlaten omdat hun paspoort is afgenomen. Hun hele leven lang dragen zij de gevolgen van die ene nacht.
De Turkse regering verdedigde die maatregelen als noodzakelijk om een parallelle staatsstructuur uit te schakelen. Maar critici zagen en zien dat anders. Enerzijds werd er achter ‘de kleine man’ gegaan omdat het leiderschap van de Gülenbeweging in het buitenland, en dus onbereikbaar was.
Anderzijds worden de zuiveringen gezien als een gelegenheid om politieke tegenstanders monddood te maken. Een praktijk die al langer bestond in Turkije en vandaag nog altijd bestaat.
De macht consolideren
President Erdogan presenteerde de gebeurtenissen als een existentiële aanval op de democratie en gebruikte dat om ongeziene hervormingen door te voeren. Zo betekende de mislukte staatsgreep niet alleen het einde van een opstand binnen het leger, maar ook een ingrijpende hertekening van de Turkse staat. (…)
De couppoging van juli 2016 zette een ingrijpende hertekening van de Turkse staat in. Ook de persvrijheid werd verder afgebouwd. Het waren evoluties die al voor de couppoging ingezet waren, maar na 2016 werden ze versneld doorgevoerd. De ruimte voor onafhankelijke media en kritische stemmen werd nog kleiner dan voorheen. Dat heeft bijgedragen aan een nog meer gepolariseerde samenleving, tot op vandaag.
Het leger verliest zijn historische rol
De couppoging van 2016 heeft ook een ongeziene impact op het Turkse leger. Decennialang beschouwden de Turkse strijdkrachten zich als de behoeders van de seculiere republiek. Het leger greep meermaals rechtstreeks in – met een staatsgreep dus – wanneer het vond dat de politieke koers van het land afweek van de principes van de seculiere stichter Kemal Atatürk.
Maar na 2016 is de macht van het leger systematisch afgebouwd. Niet alleen waren duizenden officieren ontslagen of vervolgd, ook werden militaire academies gesloten of hervormd. Het leger kwam veel sterker onder civiele controle te staan. De president heeft er zo voor gezorgd dat de politieke invloed van het leger gebroken is, om een staatsgreep of poging daartoe zoals in de zomer van 2016 onmogelijk te maken.
Een andere relatie met het Westen
De gevolgen van de couppoging bleven niet alleen beperkt tot de binnenlandse politiek. De bijna-staatsgreep zorgde ook voor een breuk in de relaties tussen Turkije en zijn Westerse partners. Ankara bleef jarenlang aandringen op de uitlevering van Fethullah Gülen vanuit de VS. Maar daar ging Washington niet op in.
Ook met de Europese Unie namen de spanningen toe door de constante inbreuken op de rechtsstaat, de mensenrechten en de persvrijheid. Onderhandelingen over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie liepen al erg stroef. Na 2016 kwamen ze volledig tot stilstand.
De relatie met Turkije blijft voor veel Westerse landen ongemakkelijk. Het land is belangrijk door zijn strategische ligging, zijn grote rol binnen de NAVO en zijn vele geopolitieke contacten. Maar de democratie brokkelt blijvend af.
Turkije ontwikkelde een assertiever en zelfstandiger buitenlandbeleid. Het land blijft lid van de NAVO. Dat is belangrijk voor de NAVO, maar ook voor Turkije zelf.
Tegelijk zoekt het land constant samenwerking met grootmachten buiten de NAVO, zoals Rusland, China en de BRICS-landen. Autonomie is het sleutelwoord van Erdogan geworden. Hij wil niet te afhankelijk zijn van één machtsblok. Daartoe heeft hij ook de Turkse defensie-industrie mee helpen verder ontwikkelen, zodat Turkije ook daar ‘zelfvoorzienend’ is.
Ook veiligheid is na 2016 een grotere centrale prioriteit van Turkije geworden. Verschillende keren heeft het land militaire interventies uitgevoerd in Syrië en Irak tegen groepen die als een bedreiging gezien worden. Het gaat dan om de Koerdische Arbeiderspartij PKK, Koerdische milities en de jihadistische organisatie IS/Daesh.
Met andere politieke spelers houdt Ankara zoveel mogelijk deuren op een kier en stelt zich in grote internationale politieke dossiers op als bemiddelaar, in een poging om zich te zetten als regionale grootmacht.
Tien jaar later
Tien jaar na de mislukte staatsgreep woedt nog altijd een strijd om de betekenis van 15 juli 2016. President, regering en aanhangers zien het als de dag waarop de Turkse democratie een militaire staatsgreep heeft verhinderd. Daarom is het officieel nu ‘de Dag van Democratie en Nationale Eenheid’.
Door de hervormingen na de couppoging werd Recep Tayyip Erdogan de machtigste president ooit in Turkije. Zowat alle macht zit bij hem.
Tegenstanders en critici markeren die nacht als het begin van een periode waarin de macht op ongeziene wijze is gecentraliseerd bij één persoon. Met repressie van politieke en andere tegenstanders tot gevolg.
Over één zaak zijn beide kanten het eens: de nacht van 15 op 16 juli 2016 heeft Turkije voorgoed veranderd. De staatsgreep mislukte, maar de gevolgen ervan bepalen tien jaar later nog altijd de politieke, maatschappelijke en internationale positie van het land.
Inge Vrancken
VRT Nieuws van woensdag 15 juli 2026
Lees hier het volledige artikel. Ook te lezen in je bibliotheek.
Afbeelding: Anti-coup protesters after 15 July 2016 Turkish coup d’état attempt in Bagcilar, Istanbul, Turkey Maurice Flesier Wikimedia Commons
