Wat heeft Amerikaans president Donald Trump gemeen met figuren als Hitler en Mussolini? Volgens historica Ruth Ben-Ghiat grijpen de VS op veel vlakken terug naar het fascistische draaiboek van de jaren twintig. ‘Dit doet denken aan een staatsgreep of revolutie.’
Volgens de Amerikaanse grondwet had het Congres moeten stemmen over een aanval op Iran. Dat gebeurde niet, en voor zover we weten heeft Donald Trump ook geen regionale experts geraadpleegd. De Amerikaanse president maakte de beslissing samen met zijn inner circle, onder wie vicepresident JD Vance, defensieminister Pete Hegseth en minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio.
‘Dat staat haaks op hoe de Verenigde Staten vroeger oorlog voerden’, zegt de Amerikaanse professor Ruth Ben-Ghiat. ‘In plaats van diplomaten onderhandelen nu vastgoedmagnaten als Jared Kushner en Steve Witkoff over de oorlogen in Iran, Gaza of Oekraïne.’ De historica, verbonden aan New York University, doet onderzoek naar autoritarisme en propaganda. Ze herkent in Trumps aanval op Iran een patroon dat maar al te bekend is uit het verleden.
Ruth Ben-Ghiat: De VS schuiven op richting een autocratie, dat blijkt vooral uit de aanloop naar de oorlog. Trump heeft een kleine kring mensen rond zich verzameld die buiten de democratische scheiding der machten om beslissingen nemen over beleid. Dat hebben we al eerder gezien.
Volgens de Amerikaanse grondwet had het Congres moeten stemmen over een aanval op Iran. Dat gebeurde niet, en voor zover we weten heeft Donald Trump ook geen regionale experts geraadpleegd. De Amerikaanse president maakte de beslissing samen met zijninner circle, onder wie vicepresident JD Vance, defensieminister Pete Hegseth en minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio.
‘Dat staat haaks op hoe de Verenigde Staten vroeger oorlog voerden’, zegt de Amerikaanse professor Ruth Ben-Ghiat. ‘In plaats van diplomaten onderhandelen nu vastgoedmagnaten als Jared Kushner en Steve Witkoff over de oorlogen in Iran, Gaza of Oekraïne.’ De historica, verbonden aan New York University, doet onderzoek naar autoritarisme en propaganda. Ze herkent in Trumps aanval op Iran een patroon dat maar al te bekend is uit het verleden.
Ruth Ben-Ghiat: De VS schuiven op richting een autocratie, dat blijkt vooral uit de aanloop naar de oorlog. Trump heeft een kleine kring mensen rond zich verzameld die buiten de democratische scheiding der machten om beslissingen nemen over beleid. Dat hebben we al eerder gezien.
Ben-Ghiat: Voor mij gaat het minder om de formele goedkeuring dan om het publieke debat. In 2003 probeerde men nog te rechtvaardigen waarom de oorlog tegen de Iraakse president Saddam Hoessein noodzakelijk was. In de aanloop naar de oorlog tegen Iran heeft de regering nauwelijks de moeite genomen om die oorlog uit te leggen. Men had het over een regimewissel, maar daar werd niet consequent naar gehandeld. Integendeel: de extremistische krachten in Iran zijn sterker geworden en de situatie gevaarlijker dan ze al was.
Hoe beoordeelt u het staakt-het-vuren?
Ben-Ghiat: Dat brokkelt al af. En als je ‘met bommen onderhandelt’, zoals defensieminister Pete Hegseth de nieuwe diplomatieke aanpak van de VS omschreef, brengt elke verandering in een oorlogssituatie nieuwe onzekerheden met zich mee. In wezen is de regering-Trump niet geïnteresseerd in een vreedzame oplossing. Ze gelooft niet in diplomatie en zet er zich dus ook niet voor in. Het idee om meningsverschillen op te lossen met geweld gaat terugtot het fascisme en het nationaalsocialisme.
Voor hij werd verkozen beloofde Trump om zich niet te mengen in de binnenlandse politiek van andere landen. Nu heeft hij eerst in Venezuela ingegrepen en vervolgens in Iran. Hebben autocraten een externe vijand nodig?
Ben-Ghiat: Autocraten zijn niet geïnteresseerd in het algemeen belang, maar in zelfverrijking en machtsconcentratie. Ze voeren vaak een beleid dat schadelijk en dus impopulair is bij de meerderheid – zoals bij Trump de handelstarieven en de razzia’s van de immigratiedienst ICE. Oorlog is een zeer aantrekkelijke manier om de aandacht af te leiden van binnenlandse problemen. Dat zagen we bij Benjamin Netanyahu in Israël en bij Vladimir Poetin in Rusland. Ook Adolf Hitler en Benito Mussolini hebben oorlog gevoerd en andere landen bezet. Andere thema’s verdwijnen dan uit beeld, in dit geval de zaak-Epstein en de vertragende economie.
Wat heeft Amerikaans president Donald Trump gemeen met figuren als Hitler en Mussolini? Volgens historica Ruth Ben-Ghiat grijpen de VS op veel vlakken terug naar het fascistische draaiboek van de jaren twintig. ‘Dit doet denken aan een staatsgreep of revolutie.’
Volgens de Amerikaanse grondwet had het Congres moeten stemmen over een aanval op Iran. Dat gebeurde niet, en voor zover we weten heeft Donald Trump ook geen regionale experts geraadpleegd. De Amerikaanse president maakte de beslissing samen met zijn inner circle, onder wie vicepresident JD Vance, defensieminister Pete Hegseth en minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio.
‘Dat staat haaks op hoe de Verenigde Staten vroeger oorlog voerden’, zegt de Amerikaanse professor Ruth Ben-Ghiat. ‘In plaats van diplomaten onderhandelen nu vastgoedmagnaten als Jared Kushner en Steve Witkoff over de oorlogen in Iran, Gaza of Oekraïne.’ De historica, verbonden aan New York University, doet onderzoek naar autoritarisme en propaganda. Ze herkent in Trumps aanval op Iran een patroon dat maar al te bekend is uit het verleden.
Ruth Ben-Ghiat: De VS schuiven op richting een autocratie, dat blijkt vooral uit de aanloop naar de oorlog. Trump heeft een kleine kring mensen rond zich verzameld die buiten de democratische scheiding der machten om beslissingen nemen over beleid. Dat hebben we al eerder gezien.
Trumps voorgangers hebben het Congres ook niet altijd geraadpleegd voordat ze ten oorlog trokken, zoals president George Bush voor de Irakoorlog in 2003. Dat op zich bewijst nog geen autocratisch complot.
Ben-Ghiat: Voor mij gaat het minder om de formele goedkeuring dan om het publieke debat. In 2003 probeerde men nog te rechtvaardigen waarom de oorlog tegen de Iraakse president Saddam Hoessein noodzakelijk was. In de aanloop naar de oorlog tegen Iran heeft de regering nauwelijks de moeite genomen om die oorlog uit te leggen. Men had het over een regimewissel, maar daar werd niet consequent naar gehandeld. Integendeel: de extremistische krachten in Iran zijn sterker geworden en de situatie gevaarlijker dan ze al was.
Hoe beoordeelt u het staakt-het-vuren?
Ben-Ghiat: Dat brokkelt al af. En als je ‘met bommen onderhandelt’, zoals defensieminister Pete Hegseth de nieuwe diplomatieke aanpak van de VS omschreef, brengt elke verandering in een oorlogssituatie nieuwe onzekerheden met zich mee. In wezen is de regering-Trump niet geïnteresseerd in een vreedzame oplossing. Ze gelooft niet in diplomatie en zet er zich dus ook niet voor in. Het idee om meningsverschillen op te lossen met geweld gaat terug tot het fascisme en het nationaalsocialisme.
Voor hij werd verkozen beloofde Trump om zich niet te mengen in de binnenlandse politiek van andere landen. Nu heeft hij eerst in Venezuela ingegrepen en vervolgens in Iran. Hebben autocraten een externe vijand nodig?
Ben-Ghiat: Autocraten zijn niet geïnteresseerd in het algemeen belang, maar in zelfverrijking en machtsconcentratie. Ze voeren vaak een beleid dat schadelijk en dus impopulair is bij de meerderheid – zoals bij Trump de handelstarieven en de razzia’s van de immigratiedienst ICE. Oorlog is een zeer aantrekkelijke manier om de aandacht af te leiden van binnenlandse problemen. Dat zagen we bij Benjamin Netanyahu in Israël en bij Vladimir Poetin in Rusland. Ook Adolf Hitler en Benito Mussolini hebben oorlog gevoerd en andere landen bezet. Andere thema’s verdwijnen dan uit beeld, in dit geval de zaak-Epstein en de vertragende economie.
Ben-Ghiat: Ik vergelijk niet, ik analyseer ontwikkelingen. Ik onderzoek welke machtsinstrumenten autocraten gebruiken en hoe die de voorbije honderd jaar zijn veranderd. Anders dan vroeger komen autocraten vandaag vaak via verkiezingen aan de macht en hoeven ze het systeem niet volledig te vernietigen. Zelfs in Rusland bestaan nog meerdere partijen.
Wat is hetzelfde gebleven?
Ben-Ghiat: Het nationalisme en de propaganda, het etaleren van mannelijkheid en machogedrag, het geweld – ook intern – en de corruptie. Soms grijpen autocraten ook expliciet terug naar oude ideologieën. Trump publiceerde in 2024 bijvoorbeeld een video over het creëren van een verenigd rijk. En in MAGA-contexten zie je geregeld de Hitlergroet.
Denkt u dat Trump die historische referenties kent?
Ben-Ghiat: Trump is geen lezer. Maar zijn eerste vrouw, Ivana Trump, zei in 1990 in Vanity Fair dat er in zijn slaapkamer twee boeken lagen: zijn eigen The Art of the Deal en een bundel toespraken van Hitler. Hij verwijst af en toe naar Hitler, maar op een heel selectieve manier.
Hoe dan?
Ben-Ghiat: Tijdens zijn eerste ambtstermijn zei hij dat hij generaals wilde zoals die van Hitler. Blijkbaar wist hij niet dat Wehrmachtofficieren op 20 juli 1944 een aanslag op Hitler hebben gepleegd. Maar sommige mensen in zijn omgeving hebben wel een historisch besef, zoals adjunct-stafchef Stephen Miller en zeker ook adviseur Steve Bannon.
Verloopt de weg naar autocratie vaak volgens een vast patroon?
Ben-Ghiat: Om in een democratie aan de macht te blijven en het systeem te hervormen, moet je de publieke opinie beïnvloeden. Je probeert de media te controleren en voert propaganda. En Trump is een van de beste propagandisten ooit.
Wat bedoelt u daarmee?
Ben-Ghiat: Hij is een volksmenner. Op dat vlak lijkt hij op Hitler en Mussolini. Trump heeft de Amerikanen tien jaar lang wijsgemaakt dat menselijkheid en empathie tekenen van zwakte zijn. Hij heeft het culturele klimaat en de waarden in de VS veranderd. En hij beweegt zich in hoog tempo richting autocratie.
Op welke manier?
Ben-Ghiat: Noch Poetin, noch Erdogan in Turkije, noch Orbán in Hongarije heeft in één jaar de scheiding der machten zo sterk onder druk gezet, honderdduizenden ambtenaren ontslagen en de wetenschap en het medisch onderzoek ondermijnd. De schaal waarop dat gebeurde, doet denken aan een staatsgreep of revolutie. Die escalatie van het klassieke autocratische draaiboek is nieuw. (…)
Is dat het autocratische patroon dat we uit de geschiedenis kennen, maar dan in een nieuw jasje?
Ben-Ghiat: Eén element is nieuw: Trump heeft meer dan 25 topfunctionarissen benoemd die vroeger bij Fox News werkten, sommigen zelfs op kabinetsniveau. Het zijn de performers en verkopers van zijn beleid – showmensen, net als Trump zelf. Ook zij vervagen actief de grenzen tussen entertainment, realiteit en politiek.
U spreekt soms over fascisme, maar meestal over autocratie. Hoe moeten we wat er nu in de VS gebeurt noemen?
Ben-Ghiat: Ik spring voorzichtig om met het label ‘fascistisch regime’. Amerika is een autoritaire staat die op veel vlakken teruggrijpt naar het fascistische draaiboek van de jaren twintig – wat betreft taal, propaganda en ideologie bijvoorbeeld. En Trump smeedt allianties met andere autocraten, zoals via de Vredesraad. Ze proberen een wereldorde te creëren waarin autocraten floreren en democratieën verzwakken. Dat doet denken aan de late jaren dertig en veertig en zou ons zorgen moeten baren. (…)
Ruth Ben-Ghiat
1960: Geboren in de Verenigde Staten.
Carrière: Hoogleraar geschiedenis en Italiaanse studies aan New York University. Gespecialiseerd in fascisme, autoritarisme en propaganda. Schrijft geregeld voor grote Amerikaanse publicaties, zoals The New Yorker en The Atlantic.
Boeken: o.a. Fascist Modernities: Italy, 1922-1945 (2001), Italian Fascism’s Empire Cinema (2015) en Strongmen: Mussolini to the Present (2020).
Lees hier het volledige artikel. Ook te lezen in je bibliotheek.
Afbeelding: Donald Trump 2016 foto van Gage Skidmore Wikimedia Commons
