Wie het Russische imperialisme herleidt tot de figuur van Poetin, zal bedrogen uitkomen als de leider eenmaal van het toneel verdwenen is. Meer kennis van de Russische orthodoxie kan voor Europa geen kwaad.
De traditionele militaire parade in Moskou op 9 mei vond dit jaar plaats in mineur. Voor het eerst sinds het begin van de oorlog komt het sociaal contract van Poetin met de Russen onder druk te staan. Het internet wordt aan banden gelegd en de economie begint de Europese en Amerikaanse sancties steeds meer te voelen. De succesvolle strategische aanvallen van Oekraïne op de Russische olie-infrastructuur ver achter de frontlijn brengen de oorlog ook steeds meer naar Rusland zelf. Daarbij komen ook nog de voor Moskou tegenvallende militaire resultaten en de morrende elite die genoeg begint te krijgen van de oorlog.
Die berichten worden in West-Europa met veel enthousiasme onthaald. Ze zouden het Russische regime immers aan de tafel kunnen brengen om zo tot een einde van de oorlog te komen. In dat narratief wordt Poetin voorgesteld als de oorzaak van de oorlog en als de grootste hindernis op weg naar het einde ervan. Men suggereert dat met het verdwijnen van Poetin de oorlog snel voorbij zou zijn en dat Rusland zich zou ontwikkelen tot een democratische staat die vriendschappelijke relaties nastreeft met Europa.
Dit wensdenken is het gevolg van kennisgebrek in West-Europa over Centraal- en Oost-Europa (iets waaraan ondoordachte beslissingen op academisch niveau hebben bijgedragen, zoals de afschaffing van de richting Slavistiek en Oost-Europakunde aan de KU Leuven). Door de verantwoordelijkheid voor de oorlog, de oorlogsmisdaden en het totale gebrek aan respect voor menselijk leven te personaliseren in de figuur van Poetin, gaat men voorbij aan doctrines en ideologieën die de loop van de Russische geschiedenis veel sterker bepalen dan een individuele machtsfiguur.
Ketterij en verval
In het geseculariseerde Westen wordt de verwevenheid van de Russische staat met de orthodoxie vaak over het hoofd gezien. Sinds de val van Constantinopel en het einde van het Byzantijnse Rijk heeft Moskou zich opgeworpen als het ‘Derde Rome’. De redenering daarbij is dat het eerste Rome ten onder ging aan ketterij en verval, dat Constantinopel zich als opvolger niet kon handhaven, en dat Moskou sindsdien de ware orthodox-christelijke traditie bewaart. Dat idee kreeg vorm in de zestiende eeuw, toen Moskovië uitgroeide tot het Russische tsarenrijk. Het werd kracht bijgezet door de beroemde uitspraak van de monnik Philotheus van Pskov (ca. 1465-1542): “Twee Romes zijn gevallen, het derde staat, en een vierde zal er niet zijn.”
Sinds vijf eeuwen laat het Kremlin zich door die gedachte inspireren. Het ultieme doel van tsaristisch Rusland was Constantinopel in het rijk op te nemen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren Frankrijk en Groot-Brittannië zich bewust van die Russische ambitie en kwamen zij overeen om Istanbul en de Bosporus aan Rusland toe te kennen indien het zou blijven strijden tegen de centrale mogendheden. De Russische Revolutie van 1917 zette een streep door de verwezenlijking van de oude Russische droom.
De installatie van het communistische regime betekende een breuk met de woorden van Philoteus, de orthodoxie werd plots gewapenderhand onderdrukt, maar zou niet verdwijnen. Na jaren van antireligieus beleid werd de politiek ten aanzien van de kerk helemaal gewijzigd nadat nazi-Duitsland de Sovjet-Unie was binnengevallen in 1941. Als voormalig seminarist wist Stalin maar al te goed dat hij de steun en zegen van de orthodoxe kerk zou kunnen gebruiken om de bevolking gereed te maken voor de immense offers die de oorlog zou vergen. In een pragmatische bui schuwde hij verwijzingen naar de grootsheid van de tsaristische tijd en de band met de orthodoxie niet. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog werd de invloed van de kerk opnieuw ingeperkt, om na de val van de Sovjet-Unie weer sterk op te leven. (…)
Post-Poetin
Die ideologie, waarin kerk en staat elkaar rechtvaardigen en het imperialisme als een goddelijke missie wordt opgevat, botst ook binnen de wereldwijde orthodoxe kerk op weerstand. Na het uitbreken van de grootschalige oorlog in 2022 onderschreven meer dan duizend orthodoxe theologen de Volos-declaratie, waarin zij zich uitspraken tegen het gebruik van het orthodoxe geloof ter rechtvaardiging van de oorlog in Oekraïne.
Het ziet er echter niet naar uit dat de vijf eeuwen oude ideologische band tussen de Russisch-orthodoxe kerk en de staat als motor van het Russisch imperialisme snel zal verzwakken. De neergang van eeuwenlang imperialisme is een proces dat meestal enkele generaties duurt. Dat hebben onder andere Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië ons getoond in de twintigste eeuw. Het belangrijkste ingrediënt om een imperialistische ideologie achter zich te laten, is tijd. De Russische geschiedenis wordt gekenmerkt door autocratie, en het zou naïef zijn te denken dat dit in het post-Poetin-tijdperk snel zal veranderen.
Wanneer het in Oekraïne tot een duurzame vrede komt, kan een hernieuwde Europese relatie met Rusland pas tot stand komen als gerechtigheid is verzekerd voor de slachtoffers van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Elke hervatting van handel moet ingebed worden in een breder kader van verantwoordelijkheid en herstel. Tegelijk moet de Europese Unie lessen trekken uit het verleden: strategische autonomie vereist dat energiebevoorrading structureel wordt gediversifieerd, zodat een nieuwe afhankelijkheidsrelatie met Rusland wordt vermeden. Economische pragmatiek mag immers niet losstaan van geopolitieke realiteitszin en morele consequentie. Hoe dan ook blijft het voor Europa van belang om een strategie te ontwikkelen die een antwoord biedt op het messianistische idee van Moskou als Derde Rome.
Thomas Castrel & Tijs Verstraete
Diplomaat bij het Departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken van de Vlaamse overheid; beleidsmedewerker bij de Vlaamse vertegenwoordiging in Warschau. Dit schreven ze in eigen naam
De Standaard 19-05-2026
Lees het volledige artikel hier.
Afbeelding portret van V. Poetin, via Wikimedia Commons
.png){kind=link}