De Britse Mary Beard vindt dat we het vaker over de oudheid moeten hebben, al was het maar om lessen te leren over onze samenleving. ‘Democratie is altijd omstreden geweest.’
In de 71-jarige classica Mary Beard huis
t nog steeds de 5-jarige Mary. Die wilde bij haar eerste bezoek aan het British Museum in Londen vooral de Egyptische mummies zien. Maar het meisje zag ook een vierduizend jaar oud stuk brood, gevonden in Luxor. Dat fascineerde haar meer. Omdat ze te klein was om goed in de vitrine te kijken, haalde een suppoost het brood eruit en hield het vlak voor haar kleuterneus.
Beard was voorgoed gewonnen voor de oudheid en maakte haar vak van het enthousiasmeren van anderen voor dat tijdperk. Ze doceerde in Londen en Cambridge, maakte tv-documentaires voor onder meer de BBC en ITV en schreef een hele stapel boeken, waaronder Pompeii. Het dagelijks leven in een Romeinse stad, SPQR. Een geschiedenis van het Romeinse Rijk en Vrouwen en macht.
Nu ze met emeritaat is, zijn de dagen van Dame Beard nog altijd goed gevuld met lezingen, publicaties en podcasts. Sinds vorig jaar is ze ook juryvoorzitter van de Booker Prize, de meest prestigieuze literatuurprijs van het Verenigd Koninkrijk. Zo’n 160 romans moet ze daarvoor lezen. (…)
Dat geluid komt vooral van politiek rechts. Tegelijkertijd lijkt extreemrechts gefascineerd door de oudheid. Waar komt die fascinatie vandaan?
“Ze pikken hun krenten uit de oudheidpap. Ze verheerlijken de architectuur met haar klassieke, rechte lijnen, de imperia en de krachtige heersers. Over alle onvolmaaktheden en gruwelijkheden hebben ze het niet. Daarin zijn ze niet alleen. Als het gaat over de klassieken domineren ontzag, eerbied en verheerlijking wel vaker.”
En volgens u ook de te stellige waarheden over het tijdperk.
“Een deel van de professionele classici heeft een buitengewoon onplezierige kant. Ze staan er vaak op dat anderen het oude Griekenland en het oude Rome precies zo zien als zij. Ik wil ook mensen overtuigen, maar de waarheid is natuurlijk dat niemand de wijsheid in pacht heeft. Het moment dat we zeggen ‘Nu begrijpen we de Griekse en Romeinse wereld. Het werk is gedaan!’ komt nooit.” (…)
Veilig? U krijgt zelf kritiek, bijvoorbeeld op uw uitlatingen over vrouwenrechten in de oudheid en Romeinse soldaten van kleur.
“Dat klopt. Maar voor discussies met leerlingen en studenten is het min of meer veilig. Ik heb geweldige debatten met jongeren meegemaakt over de vrijheid van meningsuiting via de figuur van Socrates. Kreeg die filosoof met de gifbeker zijn verdiende loon? Was hij een slachtoffer of een martelaar van de vrijheid van meningsuiting? Ze verschilden enorm van mening. En ze argumenteerden veel vrijer dan wanneer het ging over de grenzen op sociale media vandaag de dag. Daarbij leken ze veel meer op hun hoede, bang om het verkeerde te zeggen.”
Kan zo’n brede benadering ook grote groepen en extreemrechts overtuigen? Veel mensen willen aan de oudheid juist zekerheden en waarheden ontlenen. Die zitten niet te wachten op méér vragen van classici en historici.
“Je moet wel gek zijn om te denken dat je iedereen kunt overtuigen. Maar meer breedte en nuance helpen om bijvoorbeeld na te denken over de Atheense democratie. We zijn geneigd om daarnaar te kijken als een heel kalme, verantwoordelijke periode. Mannen in toga, alleen mannen, die in alle rust filosoferen.
“Maar de echte geschiedenis was behoorlijk gewelddadig en gebaseerd op imperialistische exploitatie. Democratie was altijd omstreden. Je kunt maar heel weinig klassieke literatuur vinden die de Atheense democratie verdedigt. De meeste schrijvers en denkers, Plato bijvoorbeeld, waren tegenstanders van democratie.
“Dat ondermijnt ons monumentale beeld van democratie. Maar het is tegelijkertijd een les uit de oudheid: democratie betekent hard werken. We kunnen het niet zomaar als een zekerheid zien. Het is een worsteling.”
Hebben de klassieken nog toekomst? Kunstmatige intelligentie rukt op. Mensen lijken steeds minder bereid om ergens flink moeite in te steken.
“Het gevoel dat we nu een gevaarlijk moment beleven leeft heel sterk. Maar ik ben optimistisch. Het intellectuele project gaat uiteindelijk over onszelf begrijpen. Niet over shortcuts. Ja, AI kan feiten ophoesten. Soms betrouwbaar, soms niet. Maar de ultieme test is steeds weer: wat doe jij ermee? Wat gaat er om in jouw hoofd?
“Ik heb in de loop van mijn leven volop sprongen vooruit meegemaakt, die werden gezien als enorme gevaren. Tijdens mijn middelbareschooltijd werd de rekenmachine uitgevonden. Iedereen dacht toen dat dat de dood van de wiskunde zou betekenen. In werkelijkheid bleek het vooral een geweldig hulpmiddel. Voor wiskundig begrip heeft het weinig tot niets betekend. (…)
Een deel van de wereld staat in brand. Donald Trump doet ondertussen op MAGA-bijeenkomsten dansjes op ‘YMCA’ van The Village People. Dat doet denken aan het verhaal over keizer Nero, die harp speelt terwijl Rome in vlammen opgaat. Kan de wereld van vandaag ook iets leren van de oudheid?
“Ik denk niet dat de oudheid directe lessen in petto heeft. Er liggen niet per se klompjes waarheid in besloten. Maar ze laat wel zien hoe politiek al heel vaak heeft gewerkt. Het Romeinse Rijk kon zo lang overleven dankzij geweld, maar vooral ook door steun van burgers aan de machthebbers. Het was een rijk van samenwerking, niet van dissidenten.
“Dus als we nu te maken krijgen met nieuwe vormen van autocratie, moeten we niet alle energie steken in het maken van verwijten richting de autocraten. Kom met tegengeluiden en alternatieven. Zwijgende burgers maken autocratie mogelijk.”
Mary Beard
We moeten het over de klassieken hebben. De schok van het oude
Athenaeum–Polak & Van Gennep, 208 p., 25 euro. Vertaling Marga Blankestein.
Paul van der Steen
De Morgen van 11 april 2026
Lees hier het volledige artikel. Ook te lezen in je bibliotheek.
Afbeelding: Tristan Ferne – Flickr: It’s Rome, it’s Professor Mary Beard!, CC BY 2.0, Koppeling
