De ironie van de geschiedenis wil dat het Iraanse regime momenteel wordt vernietigd door een Amerikaanse regering die net zo goed de liberale machtsstructuren wil afbreken, schrijft Harold Polis.
De lente maakte bij ons deze week zo genereus haar opwachting dat je even kon doen alsof er geen bommenregen op het Midden-Oosten neerdaalde. Oorlog is altijd een tragische vergissing, maar dit snel escalerende conflict toont opnieuw hoe instabiel en gewelddadig onze wereld is geworden. Deze keer gooien de Israëlische en Amerikaanse regering samen alle remmen los. Ze stellen hun preventieve oorlog voor als onvermijdelijk en leggen verrassend weinig argumenten op tafel. Het komt erop neer dat we met zijn allen dolblij zouden moeten zijn dat iemand de moed heeft om de Iraanse dictatuur eindelijk af te knallen. Wij, decadente, werkschuwe, naïeve, moraliserende, pacifistische, Europese gutmenschen zijn daar immers niet meer toe in staat.
Gelukkig maar. De Europese Unie heeft geen imperiale ambities. We hebben met scha en schande geleerd dat je met geweld geen politieke conflicten oplost. De basis van onze samenleving is gelijke vrijheid, een systeem waarin elke mens evenveel waard is. We investeren veel meer in onderwijs, welzijns- en gezondheidszorg dan in wapens. De urgente noodzaak om een Europese defensie op te bouwen die niet meer leunt op de Amerikanen, mag de gelijke vrijheid niet in het gedrang brengen. Onze rechten zijn geen pasmunt bij het sluiten van handelsakkoorden. Elke dag dat we Netflix, Google en Amazon gebruiken, zonder aan een Europees digitaal alternatief te bouwen, is een verloren dag. Elke euro die we uit de zorg trekken en in defensie pompen, verdient een debat. In dat opzicht was de Belgische aankoop van Amerikaanse F-35-toestellen een strategische blunder. (….)
De slinger van Foucault
Op de vraag wat de betekenis van de Franse Revolutie was, luidde in 1972 het antwoord van de Chinese premier Zhou Enlai volgens de legende: “Het is nog te vroeg om dat te zeggen.” Dat geldt eigenlijk nog altijd. We blijven kinderen van die revolutie. De fundering van ons debat over vrijheid en rechtvaardigheid is in 1789 in de grond geheid. De Iraanse Revolutie vormde een breuklijn omdat de ayatollah Ruhollah Khomeini zijn radicale afwijzing van het seculiere Westen koppelde aan een theocratie. Het individu of de volkswil waren volledig ondergeschikt aan de wil van Allah. Al wie niet gehoorzaamde aan de revolutie, werd vermoord of monddood gemaakt.
Khomeini bracht de jaren 70 in ballingschap door in een voorstad van Parijs. De sfeer werd toen hoofdzakelijk bepaald door de oliecrisis, de gevolgen van dekolonisering en de naweeën van de Tweede Wereldoorlog. Khomeini’s kritiek op het Westen en het kapitalisme paste in dat plaatje. Michel Foucault, een van de invloedrijkste Franse intellectuelen van toen, ging er helemaal in mee.
Foucault schreef in opdracht van de Italiaanse krant Corriere della Sera beruchte reportages over de Iraanse revolutie van 1979. De anarchistische queer filosoof Foucault zag in de misogyne homohater Khomeini iemand die een verfrissende vorm van politieke spiritualiteit verkondigde. De Iraanse revolutie moest een einde maken aan die ‘westoxification’. De islam leek een bron voor een andere manier van leven, los van het westerse liberalisme en het communisme.
De basisanalyse van Foucault staat in Les mots et les choses, een boek dat exact 60 jaar geleden verscheen. Daarin beschrijft hij de dood van de mens. Vroeger dachten we dat de mens de geschiedenis zelf bepaalde, maar dat klopt volgens Foucault niet meer. De mens wordt gevormd door anonieme machtsstructuren, zoals wetenschap, zorg en onderwijs. Het komt er volgens Foucault op aan om uit de gevangenis van het westerse humanisme te ontsnappen.
De ironie van de geschiedenis wil dat het Iraanse regime momenteel wordt vernietigd door een Amerikaanse regering die geïnspireerd wordt door vergelijkbare ideeën. Ze zijn hoofdzakelijk afkomstig van Curtis Yarvin, de vader van de neoreactionaire Zwarte Verlichting. Yarvin deelt de analyse van Foucault en wil de liberale machtsstructuren afbreken. Niet om zoals Foucault meer vrijheid te creëren, maar om macht centraal te concentreren. Yarvin gelooft niet dat de mens bekwaam is om zichzelf te besturen. (…)
De onwetendheid van Crosetto valt ons allen ten deel en is ontstellend. Hadden wij, en onze ouders voor ons, geen patrimonium van kennis en bezittingen verzameld? Het onderpand van tachtig jaar vrede is plots veel minder waard. Onze morele vooruitgang lijkt wel een pauze in de geschiedenis. Dat pijnlijke besef dringt heel moeilijk door. Henry James, de meest Europese van alle Amerikaanse schrijvers, had aan het begin van de Eerste Wereldoorlog een vergelijkbaar gevoel. In een brief van 10 augustus 1914 schreef hij: “Zwart en afschuwelijk is voor mij de tragedie die zich samentrekt. (…) Het getij dat ons meedroeg, bewoog zich al die tijd naar deze grandioze Niagara toe – en wat een zegen dat we het niet wisten.”
De dood van de (westerse) mens garandeert geen bevrijding. Ze opent blijkbaar een vacuüm dat door om het even welke kracht kan worden ingenomen. Ook door democraten die de hoop niet opgeven.
Harold Polis
De Standaard van 6 maart 2025
Volledig artikel hier. En ook te lezen in de Bibliotheek.
